معمارى بديع اماكن مذهبى و غيرمذهبى بغداد همه بيانگر وامگيرى معمارى ساسانى است . « 1 » مساجد و كاخ‌هاى زيبا با تزئينات عالى يكى پس از ديگرى در شهر ساخته شدند و بر تراكم فضاى آن افزودند . زيبايى و شكوه وصف‌ناپذير بغداد به حدى رسيد كه آن را « محل تجديد جلوه شوكت و اقتدار شهرياران عجم » دانستند . « 2 » آنچه موجب توقف روند گسترش بغداد شد ، ورود و تقويت عناصر ترك بود ؛ تا جايى كه معتصم ، هشتمين خليفه عباسى ( 227 - 218 ق ) ناگزير قواى ترك را به شهر نوبنياد سامرا برد . « 3 » بعدها هريك از خلفاى عباسى متناسب با ذوق هنرى و توان فرهنگى خود بر شهر سامرا افزودند . دو مسجد زيبا و بزرگ سامرا يكى مسجد ابودلف و ديگرى در دوره متوكل ( 247 - 232 ه / 861 - 847 م ) بنا شد كه به عنوان بزرگ‌ترين مسجد جهان اسلام نامبردار گشت . « 4 » امراى عباسى نيز در سرزمين‌هاى تحت امر خود به ساختن بناها پرداختند كه دو نمونه از بهترين آثار اين دوره ، مسجد احمد بن طولون در فسطاط مصر و مسجد اعظم قيروان در تونس است . « 5 » طراحى مسجد ابن‌طولون تلفيقى از هنر ايرانى - مصرى است . « 6 » مضامين تزئينى و افزايش آرايه‌هاى هنرى و كاربرد خطوط در هر دو مسجد وجود دارد . معمارى دوره عباسى بسيار متنوع است . استفاده از تزئينات آجرى و قوس‌ها و كاربرد فنون آرايشى مانند نقاشى ، سفالگرى ، منبت‌كارى ، گچبرى ، منقور و يا قالبى بر تنوع آرايه‌هاى هنرى افزوده است . « 7 » 4 . هنر اسلامى در عهد امويان اندلس تنها شاهزاده اموى ، عبدالرحمن اول ملقب به الداخل بود كه در سال 129 هجرى از قتل عام عباسيان جان سالم به‌در برد و به اندلس ( اسپانيا ) گريخت « 8 » و سپس به كمك هواداران بسيار خود

--> ( 1 ) . زكى محمد حسن ، تاريخ صنايع ايران بعد از اسلام ، ترجمه محمد على خليلى ، ص 10 . ( 2 ) . مارگوليوث ، مقام ايران در تاريخ اسلام ، ترجمه رشيد ياسمى ، ص 6 و 7 . ( 3 ) . احمد امين ، ظُهر الاسلام ، ص 10 . ( 4 ) . ريچارد اتينگهاوزن و اولگ گرابار ، هنر و معمارى اسلامى ، ترجمه يعقوب آژند ، ص 101 . ( 5 ) . حسين مونس ، تاريخ و تمدن مغرب ، ترجمه حميدرضا شيخى ، ج 1 ، ص 274 . ( 6 ) . بنگريد به : الفن الاسلامى فى مصر ، ج 1 ، ص 78 - 68 . ( 7 ) . زكى محمد حسن ، تاريخ صنايع ايران بعد از اسلام ، ترجمه محمد على خليلى ، ص 10 . ( 8 ) . ابن عذارى ، البيان المغرب فى اخبار الاندلس و المغرب ، ج 2 ، ص 40 .